• Aktualności
  • Stanowiska i komentarze
  • PISA 2018: Czy uczniowie są inteligentni w sprawach pieniędzy?
Stanowiska i komentarze
20.05.2020

PISA 2018: Czy uczniowie są inteligentni w sprawach pieniędzy?

Około 117 tysięcy 15-latków z 20 krajów wzięło udział w teście, w którym oceniono wiedzę i umiejętności w zakresie spraw pieniężnych i finansów osobistych. W tym szeroko zakrojonym badaniu wzięli udział również uczniowie z Polski. Z jakim wynikiem? 

Obraz
Szymon Stellmaszyk Doradca Zarządu ZBP w Zespole Współpracy Międzynarodowej

OECD już po raz trzeci oceniało zdolność uczniów do stawienia czoła prawdziwym sytuacjom związanym z problemami finansowymi i decyzjami w tym zakresie. Elementy oceny dotyczyły np. obsługi rachunków bankowych i kart debetowych, zrozumienia oprocentowania pożyczki lub wyboru różnych planów telefonii komórkowej. PISA to co trzyletnie badanie, które sprawdza od siedmiu edycji głównie umiejętności uczniów w czytaniu, matematyce i naukach ścisłych oraz to, co mogą uczynić w praktyce z wiedzą. Analizę zrozumienia problemów w kwestiach finansowych zawarto w IV tomie badania PISA 2018, który opublikowano 7 maja. 

Tym razem ćwiczenie różniło się nieco od poprzednich, w szczególności w opisie zachowania związanego z pieniędzmi i w badaniu cyfrowej działalności finansowej. Wyniki potwierdziły bowiem, że prawie trzech na czterech uczniów w badanych krajach OECD (73 proc.) kupiło coś online (samodzielnie lub z członkiem rodziny) w ciągu ostatniego roku przed badaniem, co wiązało się też z lepszymi wynikami testu. Ci uczniowie, którzy kupili coś online zdobyli więcej punktów niż uczniowie, którzy nie kupili czegoś przez Internet. Luka w wydajności była szczególnie wyraźna w naszym kraju – aż 34 punkty.  

Podobnie z zaufaniem do korzystania z cyfrowych usług finansowych, które też wiązało się z lepszymi wynikami. Prawie dwóch na trzech 15-latków woli płacić kartą debetową zamiast korzystać z gotówki lub elektronicznie kontrolują swoje saldo, co wiązało się z lepszymi wynikami w badaniu. Ważne, że prawie dziewięciu na dziesięciu uczniów twierdzi, że sprawdza, czy otrzymali właściwą resztę, gdy coś kupili gotówką, a trzech na czterech podaje, że porównuje ceny między sklepami, gdy myślą o dokonaniu zakupu. Takie zachowania były również powiązane z lepszymi wynikami uzyskanymi w teście. W Polsce 58 proc. uczniów czuje się swobodniej płacąc za pomocą urządzenia mobilnego zamiast gotówki!  

W przybliżeniu ¾ uczniów dokonało zakupów online, a 40 proc. dokonało płatności telefonem komórkowym.
 
Najważniejsza informacja o uczniach z Polski! 
Przede wszystkim systematycznie utrzymują się oni w czołówce badanych krajów, choć warto wskazać, że było ostatnie badanie zrealizowane wciąż podczas funkcjonowania szkół gimnazjalnych. Polska zajęła 4 miejsce w zakresie umiejętności finansowych za Estonią, Finlandią i częścią Kanady. Było to już trzecie z rzędu badanie, które stawia nasz kraj w czołówce klasyfikacji. Średni wynik polskich uczniów jest przy tym statystycznie znacznie powyżej średniej OECD. 

Wyniki poszczególnych krajów w badaniu PISA 2018 w zakresie umiejętności finansowych. 

Ponad 90 proc. uczniów w naszym kraju wykazało się biegłością na poziomie co najmniej 2 w skali 1-5. Zresztą średnio około 85 proc. uczniów w krajach OECD osiągnęło co najmniej poziom 2. Takie osoby potrafią zastosować swoją wiedzę na temat wspólnych produktów finansowych i powszechnie używanych terminów finansowych w sytuacjach, które są dla nich istotne. Mogą też rozpoznać wartość prostego budżetu. 

Ogólna poprawa wyników zaobserwowana przez ostatnie trzy lata może być przypisana znacznemu zmniejszeniu liczby uczniów osiągających najniższy poziom umiejętności. Np. w Polsce odsetek uczniów, którzy osiągnęli poziom 1 zmniejszył się o 6 punktów proc. W ostatnich szczęściu latach nastąpił u nas także znaczny wzrost odsetka uczniów, którzy osiągnęli najwyższy poziom w zakresie umiejętności finansowych – o 5 punktów proc. Tacy uczniowie potrafią już analizować złożone produkty finansowe i brać pod uwagę cechy dokumentów finansowych, które nie są od razu oczywiste. 

Warto przy tym zauważyć, że m. 2015 a 2018 r. znacznie poprawiła się też średnia wydajność matematyki w naszym kraju. Te zmiany są zgodne z podobną poprawą średnich wyników w zakresie umiejętności finansowych! Matematyka nie bez powodu nazywana jest królową nauk. Niestety jeden na siedmiu uczniów w badanych krajach OECD nie jest w stanie podejmować nawet prostych decyzji dotyczących codziennych wydatków. 

Procent uczniów na każdym poziomie umiejętności finansowych. 

W raporcie badania podkreśla się, że bogactwo nie jest konieczne, by uzyskać świetny wynik w testach. OECD, dowodząc tej tezy, wskazuje na średni wynik Estonii i Polski na tle Australii i USA. PKB per capita w tych europejskich krajach jest znacznie niższy niż w dwóch pozostałych. 

Umiejętności finansowe nie są idealnie zbieżne z bogactwem, mierzonym jako PKB na głowę mieszkańca. 

Dostęp do produktów finansowych też nie określa kategorycznie średnich wyników w zakresie umiejętności finansowych. Tu wskazuje się na przykład Włoch i Polski z podobnym odsetkiem młodych ludzi z kontem w oficjalnej instytucji finansowej (ok. 63 proc.). Jednak nasi uczniowie osiągnęli średnio ponad 40 punktów więcej niż rówieśnicy z Włoch. 

Umiejętności finansowe nie są idealnie zbieżne z dostępem do podstawowych usług finansowych. 

W krajach OECD mniej więcej jeden na dwóch studentów ma konto w instytucji finansowej i/lub posiada kartę płatniczą lub debetową, ale tylko mniej więcej jeden na trzech uczniów ma umiejętności interpretowania i oceny wyciągu bankowego. Warto zauważyć, że w tych krajach OECD, które uczestniczyły w trzech kolejnych badaniach, wzrost uczniów posiadających konto wyniósł 3 punkty procentowe, ze szczególnie dużym wzrostem na Łotwie i w Polsce (po 19 punktów proc.). Na tle uczniów z innych krajów udział naszych 15-latków z kontem bankowym lub kartą płatniczą pozostaje jednak wciąż wyraźnie mniejszy. 

Uczniowie z podstawowymi produktami finansowymi (konto, karta płatnicza) 

Rodzice, opiekunowie i inne osoby dorosłe są najczęstszym źródłem informacji uczniów na temat spraw pieniężnych. 94 proc. uczniów zgłosiło otrzymywanie takich informacji od swoich rodziców. W Polsce, wśród najczęstszych wskazań, jako głównego źródła wiedzy o finansach, blisko 35 proc. uczniów wyróżniło swoich nauczycieli. W krajach OECD uczniowie, którzy traktują rodziców jako źródło informacji, osiągają lepsze wyniki w zakresie umiejętności finansowych od uczniów, którzy tego nie robią – średnio o 27 punktów. Istnieje jednak ryzyko, gdyż uczniowie, którzy najczęściej dyskutują z rodzicami na te tematy, osiągają niższe wyniki.  

Średnia ocena na podstawie częstotliwości rozmów o finansach z rodzicami 

Na podstawie wcześniejszych i obecnych ocen PISA chłopcy wciąż uzyskują niewielki, ale znaczący o 2 punkty wyższy wynik niż dziewczęta w ocenie umiejętności finansowych, ale w Polsce, Włoszech i Peru chłopcy znacznie przewyższali umiejętnościami swoje koleżanki otrzymując w badaniu nawet blisko 15 punktów więcej. To poważne wyzwanie metodyczne dla ekspertów zajmujących się edukacją finansową w naszym kraju.
 
Ważne w PISA 2018 jest również wychwycenie problemu zwalczania nierówności społeczno-ekonomicznych. Edukacja finansowa w szkołach w niefaworyzowanych miejscach może być bowiem sposobem na eliminowanie dysproporcji. To szkoła może być miejscem, które daje możliwość dostępu do wiedzy, w tym o sposobach zapłaty, różnicach m. potrzebami a pragnieniami, prawach konsumenckich, inwestycjach. Prowadzone przez szkołę działania w tych mniej uprzywilejowanych populacjach mogą dostarczać umiejętności w zakresie finansów i poprawiać wyniki w prawdziwych sytuacjach życiowych. Im uczeń jest bardziej uprzywilejowany społeczno-ekonomicznie, tym wciąż większe jest prawdopodobieństwo, że osiągnie lepsze umiejętności finansowe. Tak wynika też z badań. To uczniowie znajdujący się w mniej korzystnej sytuacji i uczniowie ze szkół znajdujących się w peryferyjnych położeniach częściej informowali jednak o zajęciach związanych z pieniędzmi podczas lekcji w szkole, co i tak wiązało się z niższymi wynikami, szczególnie w Gruzji, Polsce, Serbii i USA. 

O edukacji finansowej w szkołach
OECD wskazuje, że rosnąca liczba krajów zapewnia edukację finansową na poziomie szkół. Aby zminimalizować przeciążenie programu nauczania, zazwyczaj włącza się znajomość zagadnień finansowych do innych przedmiotów i istniejących kursów, zamiast wprowadzać dodatkowy przedmiot do zatłoczonego programu. Decydenci w coraz większym stopniu są świadomi, że młodzi ludzie muszą posiadać umiejętności finansowe, aby wykonywać codzienne zadania. 

Obecne trendy sugerują, że znaczenie nabywania umiejętności finansowych wzrośnie dopiero w przyszłości. Warto więc przypomnieć, że w Polsce aż 92 proc. badanych jest zdania, że zajęcia edukacyjne z tego obszaru powinny mieć charakter obowiązkowy. Wynika to z badania przeprowadzonego w lutym br. na zlecenie Warszawskiego Instytutu Bankowości i Fundacji GPW. W naszym kraju jedynie 12 proc. Polaków określa bowiem swoją wiedzę finansową jako dobrą lub bardzo dobrą. Zdecydowanie najsłabiej w sferze wiedzy finansowej czują się zaś osoby młode w wieku 18-24 lata (83 proc.) i mieszkańcy wsi (71 proc.). Jednocześnie, 31 proc. badanych jest zdania, że to nauka w szkole średniej jest właściwym czasem na tę edukację, 24 proc. jest za wprowadzeniem takich zajęć już w szkole podstawowej, a 12 proc. w przedszkolu.

Raport PISA 2018 podkreśla, że edukacja finansowa będzie odgrywać rolę, zwłaszcza w połączeniu z ochroną i przepisami finansowymi konsumentów, w wyposażaniu ludzi w umiejętności potrzebne do zrozumienia produktów i usług, wybierania tych najbardziej odpowiednich dla nich oraz ochrony przed oszustwami finansowymi. Technologia może potencjalnie ułatwić podejmowanie decyzji finansowych i obliczeń, ale to właśnie edukacja finansowa może wszystkim pomóc zrozumieć, jak odpowiedzialnie korzystać z dostępnych narzędzi. Podobnie rozpowszechnianie się cyfrowych usług finansowych może otworzyć nowe możliwości dla osób wykluczonych z formalnego systemu finansowego, aby uzyskać do niego dostęp, ale usługi te mogą również narazić konsumentów na nowe zagrożenia bezpieczeństwa i ryzyko oszustwa, które potęgują się, gdy niska znajomość zagadnień finansowych łączy się ze słabymi umiejętnościami cyfrowymi i ograniczoną świadomością cyberbezpieczeństwa. 

Czy to rosnąca dostępność kredytu online, opłaty związane z różnymi dostawcami usług (np. plany telefonów komórkowych) i zakupy w grze lub aplikacji, które są kierowane szczególnie do młodych i niedoświadczonych konsumentów, nie stanowią już poważnego wyzwania?   

Raport PISA 2018 wskazuje także na prawdopodobieństwo większego ryzyka finansowego konsumentów w przyszłości w związku z takimi czynnikami, jak wydłużona długość życia, mniejsza ochrona socjalna, większa niepewność dochodów emerytalnych z powodu zmieniających się systemów emerytalnych, zmienne perspektywy zatrudnienia i potencjał niestabilności gospodarczej w wyniku cyfryzacji, zmian technologicznych, zmiany klimatu, pandemii, co – wszystko - może przyczyniać się do niepewności finansowej. W końcu są nierówności dochodowe i majątkowe, które także mogą oznaczać, że bez silnej znajomości zagadnień finansowych grupy znajdujące się w niekorzystnej sytuacji społeczno-ekonomicznej mogą pozostawać w tyle. Zapewnienie młodzieży edukacji finansowej w szkołach i za pośrednictwem innych programów może pomóc w zmniejszeniu różnic w wiedzy finansowej z powodu różnic w obecnym statusie społeczno-ekonomicznym uczniów i potencjalnie zmniejszyć nierówności dochodowe i majątkowe, gdy uczniowie staną się dorośli – zauważa raport.

Niepokojące w dokumencie wydaje się też spostrzeżenie, że w 1/3 krajów, które uczestniczyły w badaniu, w tym w Polsce, więcej niż jeden na dwóch uczniów powiedział, że inteligencja jest czymś, czego nie można bardzo zmienić. „Tacy uczniowie raczej nie dokonają w sobie inwestycji niezbędnych do odniesienia sukcesu w szkole i życiu” – twierdzi OECD. Dlatego potrzebne są systemowe działania na rzecz poprawy tej sytuacji.  

Choć świadomość znaczenia znajomości zagadnień finansowych w Polsce wzrasta, pozostaje wiele wyzwań i pracy. Wieloletnie i systematyczne działania środowiska bankowego odgrywają w tym poważą rolę. Program Bankowcy dla edukacji Warszawskiego Instytutu Bankowości, ale i indywidualne inicjatywy banków oraz wsparcie środowiska dla projektów edukacyjnych i informacyjnych będą kontynuowane dla wspólnego dobra państwa i jego mieszkańców, rozwoju polskiej gospodarki i coraz bardziej świadomego konsumenta w tej coraz bardziej skomplikowanej rzeczywistości. 

Szymon Stellmaszyk 
Autor jest doradcą Zarządu ZBP w Zespole Współpracy Międzynarodowej 


Materiały źródłowe: 
Raport PISA 2018: https://www.oecd-ilibrary.org/docserver/48ebd1ba-en.pdf
Test z umiejętności finansowych: http://www.oecd.org/pisa/test/financialliteracytest/
Program Bankowy dla Edukacji: https://bde.wib.org.pl/